امام خمینی (ره) :باید هسته های مقاومت را در تمامی جهان بوجود آورد و در مقابل شرق و غرب ایستاد.

سوریه در سال ۹۵؛ رویدادها و روندها

 

 


سال ۹۵ برای سوریه و بحران پیچیده‌اش، سالِ دستاوردهای میدانی تعیین‌کننده بود. آزادی حلب، آن‌قدر ارزشمند بود و هست که حتما در آینده بحران سوریه، سهمی خواهد داشت. اما، سال ۹۵ را باید سال مذاکرات متعدد نیز دانست؛ مذاکراتی که هنوز به نتیجه موثر در میدان ختم نشده‌اند، اما دیر یا زود، چنین خواهند شد. آن‌چه در ادامه می‌آید، بررسی تحولات و روندهای سیاسی و امنیتی-نظامی است که در سال ۹۵ در سوریه رخداده است. توضیحی مختصر در خصوص سوریه ۹۶ نیز در پایان خواهد آمد.


 

 

۱- تحولات میدانی

جابجایی شهرها و مناطق سوریه میان نیروهای مقاومت و تروریست‌ها، حالا به رویه تبدیل شده است. یک بار داعش تدمر را از ارتش سوریه می‌گیرد، بار دیگر ارتش آن را بازپس گرفته و چندی بعدتر دوباره داعش در تدمر پیشروی می‌کند و … اما برخی مناطق این‌گونه نیستند و ثبات بیشتری بر آن‌ها حاکم است. در ادامه برخی از مهم‌ترین تحولات میدانی در سوریه که از ویژگی راهبردی برخوردار هستند، تشریح می‌شود. البته برخی از موارد از جمله پیشروی‌های ارتش سوریه در غوطه دمشق که امنیت پایتخت را تثبیت می‌کند، مورد بررسی قرار نگرفته‌اند.

 

۱-۱- آزادی حلب

آزادسازی حلب، مهم‌ترین رویداد میدانی سوریه در سال ۹۵ است. این مهم، البته به صورت مرحله‌ای و با یک برآورد دقیق از معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی محقق شد. زمانی که محاصره نبل و الزهراء در شمال شرق حلب شکست، امیدها برای آزادسازی حلب بیشتر و بیشتر شد. وقتی مزارع الملاح و گذرگاه راهبردی کاستیلو به کنترل ارتش درآمد، نشانه‌های پیروزی درخشان‌تر شد. اما درست در زمانی که فرایند انتقال قدرت در ایالات متحده آمریکا از اوباما به ترامپ جریان داشت، گروه‌های مختلف مقاومت اسلامی با همراهی جنگنده‌های روسیه موفق شدند تا حلب را آزاد سازند. و این پایانی بود بر آرزوی گروه‌های تروریستی مبنی بر ایجاد یک دولت موازی در داخل سرزمین سوریه به مرکزیت حلب. همین اهمیت راهبردی حلب برای معارضان و دولت اسد بود که ارتش سوریه را بر آن داشت تا مانع از سقوط کامل حلب در این سال‌ها شود.[۱] البته پیشروی ارتش سوریه و نیروهای مقاومت به سوی شرق و غرب حلب نیز، هم‌چنان ادامه دارد.

آزادی حلب بیان‌گر همکاری بازیگران متعددی است. ارتش سوریه، ایران، روسیه، حزب‌الله لبنان، فاطمیون افغانستانی،  زینبیون پاکستانی، النجبای عراقی، لواء القدس فلسطینی و … همه در این پیروزی حضور داشتند.[۲] چنین اراده‌ و فتحی البته با هجمه رسانه‌ای بسیار شدید از سوی طرف مقابل پاسخ داده شد و متاسفانه آسیب‌هایی نیز وارد ساخت.[۳]

 


آزادی حلب بیان‌گر همکاری بازیگران متعددی است. ارتش سوریه، ایران، روسیه، حزب‌الله لبنان، فاطمیون افغانستانی، زینبیون پاکستانی، النجبای عراقی، لواء القدس فلسطینی و … همه در این پیروزی حضور داشتند.

 

۲-۱- ترکیه و عملیات «سپر فرات»

مبارزه با داعش، بهانه خوبی برای ترکیه بود تا به صورت میدانی و با حضور مستقیم، در معادلات سوریه دخالت کند. اوایل شهریور ماه ۱۳۹۵، ارتش ترکیه با همراهی برخی گروه‌های تروریستی از جمله ارتش آزاد، به شهر مرزی جرابلس حمله کرد. نام این عملیات، سپر فرات (درع الفرات) بود و هم‌چنان ادامه دارد. این اتفاق زمانی رخ داد که کردها عزم کرده‌ بودند تا از بخش شرقی رود فرات به سوی بخش غربی آن پیشروی کنند تا بتوانند تنها منطقه منفصل از سرزمین‌های نوار شمالی که تحت اداره‌شان است را به تصرف خود درآورده و کانتون عفرین را به سایر کانتون‌ها متصل سازند. این به هیچ‌وجه برای ترکیه قابل تحمل نبود، لذا آنکارا به صورت آشکار به خاک سوریه تجاوز کرد تا ضمن ممانعت از تحقق این هدف کردها، مشت میدانی‌اش را در سوریه پُرتر سازد. البته ترکیه در ظاهر، سنگ بزرگ‌تری را برای زدن برگزیده بود؛ آزادسازی رقه! هدف نهایی او این باشد یا نباشد، او اکنون توانسته شهر الباب[۴] را از داعش گرفته و به سوی منبج که در اشغال کردهاست، حرکت کند. همه‌ی این اقدامات میدانی ترکیه که با توافق‌های سیاسی تقویت و زمینه‌سازی می‌شود، سرانجام بناست یک هدف مشخص را محقق سازد؛ هدفی که ترکیه از همان سال‌های ابتدایی بحران بر آن اصرار داشت؛ ایجاد منطقه امن در شمال سوریه.[۵] واقعیت این است که ترکیه هم در معادلات میدانی و هم در معادلات سیاسی، موفق شده تا زمینه را برای ایجاد چنین منطقه‌ای فراهم سازد. پیشروی‌های میدانی او دقیقا مبتنی بر این هدف است. در حوزه سیاسی اما با پیروزی ترامپ، اردوغان به مطلوب خود نزدیک‌تر شده است. اوباما و دولتش چندین بار اعلام کردند که مخالف ایجاد منطقه امن در سوریه هستند اما ترامپ در همان روزهای نخست ریاست جمهوری‌اش، در گفتگوی تلفنی با پادشاه عربستان گفت که موافق ایجاد منطقه امن است.[۶] آلمان هم که عمیقا با مساله پناهجویان سوریه درگیر است، با اردوغان هم‌نظر بوده و هست. نظر انگلیس و فرانسه هم، اکنون مثبت‌تر از قبل شده است. از همه مهم‌تر اما، نظر روسیه است. مسکو اگرچه مخالف این طرح ترکی بود و حتی پس از موافقت ترامپ با آن، معترضانه گفت که آمریکا در این خصوص با ما مشورت نکرده، اما میخائیل بوگدانف معاون وزیر امور خارجه روسیه چند روز بعدتر، اعلام کرد که تماس‌ها با دولت سوریه به منظور برپایی مناطق امن در این کشور برقرار شده است.[۷] البته روسیه پیش از این در موفقیت ترکیه در تصرف الباب نیز موثر واقع شده بود. در هر صورت، ترکیه با هدف محدودسازی کردها و با شعار مبارزه با داعش و آزادسازی رقه، در حال توسعه مناطقِ در اشغال خود می‌باشد.

 

۳-۱- کردها و عملیات «خشم فرات»

پس از این‌که ترکیه عملیات «سپر فرات» را آغاز کرد، «نیروهای سوریه دموکرات» که کردها اصلی‌ترین بازیگر آن هستند، در آبان‌ماه ۹۵ عملیات «خشم فرات» (غضب الفرات) را با هدف آزادسازی رقه از چنگال داعش آغاز کردند. اصلی‌ترین متحد و حامی آن‌ها در این عملیات، ایالات متحده آمریکا است. واقعیت این است که آن‌ها در این مدت توانستند پیشروی‌های میدانی قابل تاملی داشته باشند. کردها از شمال رقه، فاصله‌شان را با داعش به کمتر از ۱۰ کیلومتر رساندند. در شرق رقه هم پیشروی‌هایی داشته و موفق شدند تا ارتباط دواعش رقه با دواعش دیرالزور را قطع کرده و به یک دستاورد راهبردی مهم نائل آیند.

همان‌طور که گفته شد، پیشروی کردها بدون حمایت‌های آشکار آمریکا، با این کیفیت ممکن نبود. اما سوال اساسی این است که آمریکا در میانه کردها و ترکیه، چه خواهد کرد؟ دولت ترکیه حتی حاضر به پذیرش حزب اتحاد دموکراتیک سوریه در مذاکرات سیاسی نیست چرا که آن را تروریستی می‌داند. از سوی دیگر اما کردها نیز حاضر به همکاری با ترکیه نیستند و این کار آمریکا را دشوار می‌سازد. به‌ گفته‌ی ریچارد هاس، رئیس شورای روابط خارجی آمریکا، «دوره ایجاد توازن بین روابط آمریکا با کُردها و ترکیه تمام شده است. آمریکا زودتر باید انتخاب کند.»[۸] البته این تنها نظر در آمریکا نیست. James Jeffrey سفیر سابق آمریکا در عراق و ترکیه در ۱۹ بهمن در جلسه استماع کمیته امور خارجی سنا حضور یافت و در این خصوص گفت: «برنامه‌ی ما برای گرفتن رقه در سوریه (هدف کلیدی باقیمانده) باید با همراهی ترکیه انجام شود. ‌آنکارا اگر اهداف درازمدت ایالات متحده را درک کند، پس از همه‌پرسی قانون‌اساسی خود در اوایل آوریل ۲۰۱۷، باید مایل باشد که حمایت بیشتر ما از «یگان‌های مدافع خلق» (YPG) در نبرد رقه را بپذیرد، البته با این فرض که از داشته‌های ترکیه در سوریه حمایت شود. و اگر ایالات متحده مایل به پیروزی سریع بر داعش است، احتمالاً مجبور است نیروهای پشتیبان بیشتری بفرستد و شاید حتی نیروهای محدودی برای نبرد زمینی اعزام کند.»[۹]

آمریکا در حمایت خود از کردها برای فتح رقه، ظاهرا جدی است و البته احتمالا ترکیه برای هدف اعلانی‌اش در خصوص فتح رقه، جدی نیست چرا که حضور در نوار شمالی و تحدید کردها برایش مهم‌تر است. البته این را نباید فراموش کرد که این دو جدیت و عدم جدیت، در یک‌جا با یک‌دیگر برخورد خواهند داشت؛ وقتی که کردها رقه را فتح کنند، بسیار قوی‌تر از اکنون خواهند شد و این کار را برای ترکیه سخت‌تر خواهد کرد.

 


واقعیت این است که ترکیه هم در معادلات میدانی و هم در معادلات سیاسی، موفق شده تا زمینه را برای ایجاد چنین منطقه‌ای فراهم سازد. پیشروی‌های میدانی او دقیقا مبتنی بر این هدف است. در حوزه سیاسی اما با پیروزی ترامپ، اردوغان به مطلوب خود نزدیک‌تر شده است.

 

۲- تحولات سیاسی

تحولات سیاسی در سوریه عمدتا معطوف به تلاش‌های سیاسی برای حل بحران می‌باشد. در سال ۹۵ در این حوزه، تغییراتی صورت گرفت.

 

۱-۲- بیانیه مسکو، قطع‌نامه ۲۳۳۶ و نشست‌های آستانه

۳۰ آذر ۱۳۹۵، بیانیه‌ای از سوی سه کشور ایران، روسیه و ترکیه منتشر شد که به بیانیه مسکو شهرت یافت. این بیانیه، هم به لحاظ بازیگران دخیل در آن و هم مفاد، تفاوت‌هایی با سایر بیانیه‌های خروجی از نشست‌های مختلف در خصوص بحران سوریه داشت. عدم ایفای نقش آمریکا از یک‌سو و حضور ایران و ترکیه از سوی دیگر، این بیانیه را متفاوت می‌ساخت. نکته قابل تامل در این بیانیه البته، آخرین بند آن بود: «ایران، روسیه و ترکیه بر عزم خود برای مبارزه مشترک با داعش و النصره و تفکیک میان آنها و گروه های معارضه مسلح تاکید می کنند.»[۱۰] معنای این بند، پذیرش تفکیک گروه‌های مسلح مخالف بشار اسد در سوریه از سوی ایران می‌باشد. در هر صورت، بیانیه مسکو با ظاهری حقوقی، در قالب قطع‌نامه ۲۳۳۶ در آخرین روز سال ۲۰۱۶  در دی‌ماه ۹۵ از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد صادر شد. قطعنامه ۲۳۳۶[۱۱] همراه با پنج پیوست منتشر شد. مفاد این قطعنامه به شرح زیر است؛

• تاکید بر قطعنامه‌های ۲۲۵۴ (۲۰۱۵)، ۲۲۶۸ (۲۰۱۶) و بیانیه ۳۰ ژوئن ۲۰۱۲ در نشست ژنو۱.

• تاکید بر حاکمیت، استقلال، وحدت و تمامیت ارضی جمهوری عربی سوریه.

• توجه به بیانیه مشترک توسط وزرای امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، روسیه و ترکیه در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۶

• توجه و قدردانی از تلاش‌های میانجی‌گرایانه صورت گرفته از سوی ترکیه و روسیه به منظور تسهیل در ایجاد آتش‌بس در سوریه.

• اجازه به آژانس‌های امداد‌رسانی برای دسترسی سریع، امن و بدون مانع به سراسر سوریه.

• تاکید بر این‌که تنها راه‌حل پایدار برای بحران کنونی در سوریه، از طریق یک فرایند سیاسی فراگیر با هدایت سوری و مبتنی بر بیانیه ژنو۱، قطعنامه‌های شورای امنیت به شماره‌های ۲۱۱۸ (۲۰۱۳) و ۲۲۵۴ (۲۰۱۵) و ۲۲۶۸ (۲۰۱۶) و بیانیه‌های مربوطه‌ی صادره از گروه بین‌المللی حمایت از سوریه است.

• استقبال و حمایت از تلاش‌های روسیه و ترکیه برای پایان‌دادن به خشونت‌ها در سوریه و هم‌چنین پیش‌برد یک فرایند سیاسی و توجه به اسناد روسیه و ترکیه در این خصوص.

• تاکید بر اهمیت استقرار کامل قطعنامه‌های شورای امنیت به‌ویژه قطعنامه‌های ۲۲۵۴ و ۲۲۶۸

• برگزاری نشست میان دولت سوریه و نمایندگان معارضان در آستانه‌ی قزاقستان که گام مهمی پیش از ازسرگیری مذاکرات تحت نظارت سازمان ملل متحد در تاریخ ۸ فوریه ۲۰۱۷ در ژنو است.

 

واقعیت این است که این قطع‌نامه، تفاوت ماهوی با قطع‌نامه ۲۲۵۴ و یا بیانیه وین۲ نداشت که حتی آن‌ها کامل‌تر و دقیق‌تر از این بودند. اما نکته حائز اهمیت قطع‌نامه ۲۳۳۶ نقش دادن به روسیه و ترکیه بود. و این مساله آن‌قدر پررنگ بود که در فضای داخلی ایران، این سوال مطرح شد که آیا ایران از روند مذاکرات سیاسی سوریه کنار گذاشته شده است؟ البته این سوال دقیق نبود.[۱۲]

مبتنی بر بیانیه مسکو و قطع‌نامه‌ی ۲۳۳۶ سلسله مذاکراتی در آستانه پایتخت قزاقستان با حضور ایران، ترکیه، روسیه، معارضان و نماینده سازمان ملل آغاز شد. برخی بازیگران دیگر از جمله آمریکا و اردن هم در برخی نشست‌ها به عنوان عضو ناظر حضور داشتند. روسیه در اولین نشست آستانه[۱۳] در ۴ بهمن ۹۵، قانون اساسی پیشنهادی خود را مطرح کرد که کاملا سکولار بود.[۱۴]

 

آمریکا در حمایت خود از کردها برای فتح رقه، ظاهرا جدی است و البته احتمالا ترکیه برای هدف اعلانی‌اش در خصوص فتح رقه، جدی نیست چرا که حضور در نوار شمالی و تحدید کردها برایش مهم‌تر است. البته این را نباید فراموش کرد که این دو جدیت و عدم جدیت، در یک‌جا با یک‌دیگر برخورد خواهند داشت؛ وقتی که کردها رقه را فتح کنند، بسیار قوی‌تر از اکنون خواهند شد و این کار را برای ترکیه سخت‌تر خواهد کرد.

 

۲-۲- افزایش مشروعیت بشار اسد

هرچقدر که زمان می‌گذرد، از میزان تکرار این جمله که «اسد باید برود» کاسته می‌شود. برای برخی دولت‌های اروپایی و غربی که زمانی با برگزاری نشست‌های به اصطلاح «دوستان سوریه» سعی در تضعیف بشار اسد داشتند، حالا او یک گزینه اصلی برای مبارزه با تروریسم است. تونس[۱۵] و برخی کشورهای عربی دیگر[۱۶] در کنار هیئت‌های متعدد غربی که به سوریه سفر کرده و با بشار اسد دیدار کرده‌اند، به خوبی می‌دانند که گزینه اسقاط اسد، دیگر معنایی ندارد. تا کنون هیئت‌های پارلمانی، سیاسی و امنیتی از اتحادیه اروپا، فرانسه، انگلیس، ایتالیا، آلمان، آمریکا، چک، بلژیک، هلند و … به دمشق سفر کرده‌اند.


 

اما نکته بسیار مهم‌تر در چارچوب افزایش مشروعیت بشار اسد، کم‌رنگ شدن شعار اسقاط او از سوی معارضان سرسختش می‌باشد. اردوغان که حتی حضور اسد در دولت انتقالی را هم تحمل نمی‌کرد، تغییر موضع داده و گفته است که اسد می‌تواند در دولت انتقالی حضور داشته باشد. معارضان سرسخت دولت سوریه هم با حضور در نشست‌های آستانه این را پذیرفته‌اند که در خصوص رفتن اسد از قدرت، بحث نکنند.


 

 

۳- دورنمای سال ۱۳۹۶

۱-۳- عملیات آزادسازی رقه از داعش

اگر حلب در سال ۹۵ در کانون تحولات بوده و عمده‌ی نگاه‌ها متمرکز بر آن بود، در سال ۹۶ احتمالا رقه از چنین ویژگی‌ای برخوردار است. رقه پایتخت خلافت داعش است و نیروهای سوریه دموکراتیک که کردها مهم‌ترین عضو آن هستند، اکنون به نزدیکی رقه رسیده‌اند. سرنوشت رقه و موصل، داعش و الگوی سازمانی آن را تحت تاثیر قرار خواهد داد. اگرچه ایالات متحده آمریکا مهم‌ترین حامی کردها در این عملیات است اما باید دید آمریکا، چه خوابی برای آینده داعش دیده است.

 

۲-۳- منطقه امن در شمال سوریه

هرآن‌چه ترکیه برای ایجاد یک منطقه امن در شمال سوریه و در حدفاصل جرابلس تا اعزاز نیاز داشته، اکنون فراهم شده است. حتی اگر منبج مورد حمله‌ی ترکیه قرار نگیرد که نشانه‌ها موید این است، ترکیه باز هم می‌تواند منطقه امن مدنظرش را ایجاد کند. از منظر سیاسی هم، موافقت ترامپ و موافقت تلویحی روسیه در کنار نظرات مثبت دولت‌های اروپایی، کار اردوغان را آسان‌تر می‌سازد. لذا در سال ۹۶، بحث منطقه امن در شمال سوریه یکی از مهم‌ترین موارد خواهد بود.

 


نکته بسیار مهم‌تر در چارچوب افزایش مشروعیت بشار اسد، کم‌رنگ شدن شعار اسقاط او از سوی معارضان سرسختش می‌باشد. اردوغان که حتی حضور اسد در دولت انتقالی را هم تحمل نمی‌کرد، تغییر موضع داده و گفته است که اسد می‌تواند در دولت انتقالی حضور داشته باشد. معارضان سرسخت دولت سوریه هم با حضور در نشست‌های آستانه این را پذیرفته‌اند که در خصوص رفتن اسد از قدرت، بحث نکنند.

 

۳-۳- تشدید مذاکرات سیاسی

تجربه این سال‌های بحرانی در سوریه نشان داده است که هرچقدر تحولات میدانی چشم‌گیرتر باشد، مذاکرات سیاسی هم پرمحتواتر خواهد بود. به نظر می‌رسد سال ۹۶ چنین خواهد بود. رقه، منطقه امن و مناطق تحت اداره کردها، بسترهای لازم برای تشدید مذاکرات سیاسی برای حل بحران سوریه را فراهم می‌سازد. به نظر می‌رسد با توجه به تلاش آمریکا برای دورسازی ترکیه از سوریه، ورود مجدد آمریکا به متن مذاکرات سیاسی محقق شود. دولت ترامپ تا کنون برنامه مشخصی در خصوص سوریه اعلام نکرده است. او ناچار است سریع‌تر چنین برنامه‌ای را ارائه دهد که در این صورت، نقش آمریکا در حوزه سیاسی بحران سوریه ارتقا خواهد یافت.

 

۴-۳- اختلاف نظرات ایران و روسیه

به نظر می‌رسد هرچقدر که بحران سوریه به پرده‌های آخر خود برسد و هرچقدر که مسائل اساسی در خصوص آینده‌ی سوریه روی میز مذاکرات قرار گیرد، امکان برخی اختلافات میان ایران و روسیه نیز افزایش می‌یابد. با توجه به سرعت تحولات میدانی، به نظر می‌رسد سال ۹۶ این‌گونه خواهد بود. جمهوری اسلامی ایران باید با تقویت نقش سیاسی خود در بحران سوریه، سهم خود در چانه‌زنی‌ها را افزایش دهد. این، البته کار آسانی نیست.

 


منابع:

[۱] . حسین آجورلو. «پیامدهای آزادسازی احتمالی شهر حلب بر معادلات داخلی و منطقه‌ای». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲ آذر ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/14898

 

[۲] . «حلب را چه کسانی آزاد کردند؟». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۳ آذر ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/15314

 

[۳] . بهمن دهستانی. «نگاهی به عملکرد رسانه‌ای محور مقاومت؛ کاستی‌ها و بایسته‌ها». اندیشکده راهبردی تبیین. ۱۰ بهمن ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/16732

 

[۴] . حسین آجورلو. «شهر الباب سوریه؛ اهمیت راهبردی و اهداف بازیگران». اندیشکده راهبردی تبیین. ۱۸ اسفند ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/18019

 

[۵] . سعید ساسانیان. «چرا ترکیه بر تشکیل منطقه حائل در سوریه اصرار دارد؟». اندیشکده راهبردی تبیین. ۹ آذر ۱۳۹۴٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/10890

 

[۶] . حسین آجورلو. موافقت ترامپ با ایجاد منطقه امن در سوریه؛ اهداف و پیامدها. اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۸ بهمن ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/17395

 

[۷] . «برای نخستین بار روسیه با ایجاد منطقه امن در سوریه موافقت کرد». العربیه. ۲۷ فوریه ۲۰۱۷٫ قابل مشاهده در؛

http://farsi.alarabiya.net/fa/middle-east/2017/02/27/ برای-نخستین-بار-روسیه-با-ایجاد-منطقه-امن-در-سوریه-موافقت-کرد.html

 

[۸] . «آمریکا هرچه زودتر بین ترکیه و کُردها یکی را برگزیند». خبرگزاری فارس. ۶ آبان ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://www.farsnews.com/printable.php?nn=13950806000970

 

[۹] . James F. Jeffrey. “The Plan to Defeat ISIS: Key Decisions and Considerations”. The Washington Institute for Near East Policy.                 February 7, 2017:

http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/the-plan-to-defeat-isis-key-decisions-and-considerations

این گزارش در سایت اندیشکده راهبردی تبیین ترجمه و منتشر شده است:

http://tabyincenter.ir/17253

 

[۱۰] . متن کامل این بیانیه که در سایت وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران منتشر شده است را می‌توانید در این‌جا مشاهده کنید؛

http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=20786&newsview=430265

 

[۱۱] . متن کامل این قطع‌نامه در آدرس زیر قابل مشاهده است؛

https://www.un.org/press/en/2016/sc12663.doc.htm

 

[۱۲] . سعید ساسانیان. «قطعنامه ۲۳۳۶؛ آیا ایران از روند سیاسی در بحران سوریه کنار گذاشته شد؟». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۰ دی ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/16123

 

[۱۳] . «نشست آستانه و «اولین بارهایی» که بعد از ۶ سال محقق شد». خبرگزاری تسنیم. ۶ بهمن ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/11/06/1307168

 

[۱۴] . «انتشار پیش نویس پیشنهادی روسیه برای قانون اساسی سوریه». اسپوتنیک. اول فوریه ۲۰۱۷٫ قابل مشاهده در؛

https://ir.sputniknews.com/world/201702012185663/

 

[۱۵] . «از سرگیری روابط تونس و سوریه؛ دلایل و چالش‌ها». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۴٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/14083

 

[۱۶] . سیدمهدی پارسایی. «پیدا و پنهان ازسرگیری روابط دیپلماتیک جهان عرب با سوریه». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۴ مرداد ۱۳۹۴٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/10868


 

 

 

عراق در سال ۹۵؛ رویدادها و روندها


عراق در سال ۱۳۹۵ عمدتا در دو حوزه میدانی و سیاسی، شاهد تحولات  معناداری بود که می‌تواند زمینه‌ساز تغییراتی در عرصه قدرت و حتی فراتر  از آن، منجر به تغییر آرایش استان‌های عراق شود. عرصه میدانی و عرصه سیاسی، کاملا در هم تنیده‌ شده‌اند و هرگونه پیروزی و شکست در یک حوزه، می‌تواند حوزه دیگر را تحت تاثیر قرار دهد. آن‌چه در ادامه می‌آید، بررسی تحولات و روندهای سیاسی و امنیتی-نظامی است که در سال ۹۵ در عراق رخداده است. توضیحی مختصر در خصوص عراق ۹۶ نیز در پایان خواهد آمد.


 

۱- تحولات میدانی

سال ۹۵ برای عراق، از منظر پیشروی میدانی و آزادسازی مناطق اشغالی توسط داعش، سال خوبی محسوب می‌شود اگرچه مهم‌ترین هدف هم‌چنان محقق نشده است. برخی از رویدادهای مهم میدانی عراق در سال ۹۵ به شرح زیر است؛

 

۱-۱- آزادسازی فلوجه

در اواخر خرداد ۹۵، شهر فلوجه دومین شهر بزرگ استان الانبار و اولین پایتخت ایدئولوژیک تروریست‌های تکفیری در ۶۹ کیلومتری شمال‌غرب بغداد، به دست نیروهای ارتش و با مشارکت حشد الشعبی از اشغال داعش آزاد شد. حضور حشد الشعبی در این عملیات البته با یک محاسبه دقیق صورت گرفته بود. در حالی‌که مخالفان داخلی و خارجی سعی بر القا تصویری خشن و طائفی[۱] از حشد الشعبی داشتند، این گروه در عملیات آزادسازی فلوجه وارد شهر نشده و با محاصره آن و فراهم‌سازی امنیت برای خروج شهروندان، اثرگذاری خود را آشکار ساخت.[۲]

 

۲-۱- عملیات آزادسازی موصل

 عملیات آزادسازی موصل اما سرنوشت‌سازترین عملیاتی است که تا کنون علیه داعش در عراق صورت گرفته است. واقعیت این است که می‌توان بجای عراق پساداعش از عراق پس از آزادسازی موصل استفاده کرد. موصل مهم‌ترین جایی است که بخشی از آن هم‌چنان در اختیار داعش است، اگرچه داعش در برخی نقاط دیگر عراق به صورت ضعیف و پراکنده حضور دارد. در هر صورت عملیات آزادسازی موصل ۲۶ مهر ۹۵ آغاز شد. حیدر العبادی نخست‌وزیر عراق قبل‌ترها گفته بود که تا پایان سال ۲۰۱۶ موصل آزاد خواهد شد اما در دی ۹۵، سال ۲۰۱۶ پایان یافت و تنها بخش شرقی موصل آزاد شد. اکنون پیشروی‌هایی از جنوب منطقه غربی موصل صورت گرفته اما هم‌چنان داعش در این بخش حضور دارد. اگرچه داعش سعی کرد در همان هفته‌های نخست آغاز عملیات آزادسازی موصل، با حمله به کرکوک، توجهات را تا حدی از موصل دور سازد اما این‌گونه نشد. عملیات آزادسازی موصل بدون حضور حشد الشعبی در حال انجام است. حشد الشعبی برای جلوگیری از جنگ روانی گسترده مخالفان داخلی و خارجی خود، از همان ابتدای عملیات، شهر تلعفر در غرب موصل را محاصره کرد تا مانع از فرار دواعش از مرزهای غربی عراق به سوی سوریه شود. برخی گزارش‌ها از توافق العبادی با آمریکا مبنی بر عدم حضور حشد الشعبی در عملیات آزادسازی موصل از یک سو و عقب‌نشینی نیروهای پیشمرگ وابسته به اقلیم کردستان عراق از مناطقی که در موصل تصرف می‌کنند، از سوی دیگر حکایت دارد.[۳] پرونده موصل با همه تعدد بازیگران و اهداف، یکی از مهم‌ترین پرونده‌های عراق طی سال‌های اخیر است که بر آینده آن اثر مهمی برجای خواهد گذاشت. [۴]

 


برخی گزارش‌ها از توافق العبادی با آمریکا مبنی بر عدم حضور حشد الشعبی در عملیات آزادسازی موصل از یک سو و عقب‌نشینی نیروهای پیشمرگ وابسته به اقلیم کردستان عراق از مناطقی که در موصل تصرف می‌کنند، از سوی دیگر حکایت دارد. پرونده موصل با همه تعدد بازیگران و اهداف، یکی از مهم‌ترین پرونده‌های عراق طی سال‌های اخیر است که بر آینده آن اثر مهمی برجای خواهد گذاشت.

 

۳-۱- حضور ارتش ترکیه در خاک عراق

مساله میدانی دیگر که عراق را آزاد می‌دهد، ادامه حضور نظامی ارتش ترکیه در خاک این کشور است. ۱۳آذر سال ۹۴ نیروهای ارتش ترکیه وارد خاک عراق شدند. بر اساس گزارش‌ها ۱۵۰ سرباز ترک به همراه ۲۰ تا ۲۵ دستگاه تانک در پایگاه نظامی در روستای الزلکان در منطقه بعشیقه واقع در ۲۵ کیلومتری شمال شرق موصل مستقر شدند. دولت عراق از همان روز نخست بر خروج این نیروها تاکید می‌کرد اما دولت ترکیه پیوسته با آن مخالفت کرده مدعی بود که به درخواست مقامات عراقی وارد خاک این کشور شده است! پس از ماه‌ها کشمکش میان عراق و ترکیه که بعضا به تمسخر مقامات یک‌دیگر نیز رسید، در سفر نخست وزیر ترکیه به بغداد در دی‌ماه ۹۵، توافقی بر سر خروج نیروهای نظامی ترکیه از خاک عراق صورت گرفت. شوربختانه اما ترکیه چند روز بعدتر، حرف‌های متفاوتی زد که نشان از عدم اراده آنکارا برای خروج از عراق داشت.

 

۲- تحولات سیاست داخلی

۱-۲- اعتراض صدری‌ها

سیاست‌ورزی مقتدی صدر با آن بدنه‌ی مردمی آماده به کارش، یکی از مهم‌ترین تصاویری بود که در سال ۹۵ از عراق مخابره شد. او در این سال، بارها و بارها حامیانش را به خیابان‌ها کشاند تا برخی خواسته‌های مهم را از زبان آن‌ها فریاد زند. البته قطعا او این اعتراضات خیابانی را بدون در نظر گرفتن رقابت سیاسی میان احزاب و گروه‌های شیعی پیش نمی‌برد. حامیان صدر تا کنون بارها در اعتراض به فساد اداری و مالی به خیابان آمده و خواستار اصلاحات گسترده شده‌اند. آن‌ها در اواسط اردیبهشت ۹۵ در اعتراض به ناتوانی پارلمان در تائید نامزدهای هیئت دولت، پس از ورود به منطقه سبز بغداد، وارد ساختمان پارلمان شده و خسارت‌هایی به آن وارد ساختند. مقتدی صدر پیش‌تر از العبادی خواسته بود تا برای مبارزه با فساد و سوءمدیریت در عراق، تغییراتی را در کابینه این کشور ایجاد نماید. اما یکی از خونین‌ترین اعتراضات صدری‌ها در ۲۳ بهمن ۹۵ صورت گرفت. مقتدی صدر از حامیانش خواسته بود تا در اعتراض به نفوذ احزاب بر کمیساریای عالی انتخابات به صورت مسالمت‌آمیز تظاهرات کنند. اما نتیجه این اعتراضات، درگیری برخی از معترضین با نیروهای امنیتی و کشته‌شدن ۷ تن از آنان بود. منتقدان صدر بر این باورند که او با این اقدامات، در شرایطی که نبرد با داعش ادامه دارد، زمینه‌ساز بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی می‌شود.[۵]

 

۲-۲- چندصدایی شیعیان؛ رقابت‌ بر سر طرح‌های آشتی

اگرچه شیعیان عراق در چارچوب تحالف الوطنی (هم‌پیمانی ملی) در پارلمان مجتمع شده‌اند اما واقعیت این است که رویکردهای آن‌ها به مسائل سیاسی، چندپاره است. این را می‌توان به خوبی از صداهای متعددی که از آنان شنیده می‌شود، فهم کرد. در حال حاضر دو شخصیت برجسته شیعی در عراق یعنی مقتدی صدر و عمار حکیم، هر یک طرحی را برای آشتی ملی پیشنهاد کرده‌اند. حکیم رئیس حزب مجلس اعلای اسلامی عراق، از حدود سه ماه پیش ندای جدیدی را برای حل بحران‌های فرقه‌ای و آشتی ملی در عراق سر داد. در همین راستا مجلس اعلای عراق به تدوین طرحی برای آشتی ملی گروه‌ها و فرق مختلف عراقی اعم از شیعه، سنی و کُرد پرداخت تا در فردای پیروزی نهایی بر داعش در موصل، مورد توافق آن‌ها قرار گیرد و آینده مشترک عراقی‌ها را در سایه همزیستی مسالمت‌آمیز و به رسمیت شناخته شدن حقوق جماعت‌های مختلف عراقی شکل دهد. او برای تبیین این طرح و جذب نظرات کشورهای همسایه، سفرهایی به آن‌ها انجام داده است. البته آیت‌الله سیستانی ترجیح دادند تا حکیم را که خواستار تبیین طرحش برای ایشان بود، به حضور نپذیرند. برخی بر این باورند که علاوه بر نگاه ملی حکیم، او در پی برجسته‌سازی جایگاه خود در معادلات شیعی نیز هست؛ امری که با موافقت نوری المالکی همراه نخواهد بود.[۶]

در حالی که حکیم برای تثبیت طرحش تلاش‌های بسیاری می‌کند، مقتدی صدر هم طرح ۲۹ بندی‌اش را برای مدیریت عراق پس از آزادی موصل مطرح کرد.[۷] او در بخشی از طرحش خواستار خروج همه نیروهای اشغالگر و حتی نیروهای کشورهای دوست از عراق شده است. مشخص است که منظور او از «دوست»، ایران می‌باشد! «بستن کلیه دفاتر گروه‌های مسلح یا تغییر آن به نهادهای فرهنگی، مدنی، اجتماعی یا انسان‌دوستانه» از دیگر بندهای این طرح است.

در این میان اگرچه نوری المالکی طرحی با نام مستقیم یا غیرمستقیم آشتی ملی صادر نکرده اما در تلاش است تا الگویی متفاوت برای رسیدن گروه‌ها به قدرت معرفی نماید. طرح او، دولت اکثریت سیاسی است و در مقابل دولت وحدت ملی یا مشارکت ملی قرار دارد. نوری المالکی با تاکید بر تشکیل دولت با اکثریت سیاسی جهت مقابله با چالش‌هایی که امنیت کشور عراق را تهدید می کند، بر این باور است که مشارکت در انتخابات و انتخاب بهترین فردی که حاکمیت کشور را تضمین می‌کند و به شهروندان آن اهتمام دارد، ضروری است. مالکی درباره اینکه گفته می‌شود به اقلیت اجازه حکومت‌داری داده شود تا به حاشیه نروند، گفته است: «حامیان این طرح به دنبال ویران کردن دموکراسی عراق هستند. این حرف ناصوابی است و سلب حق رای دهندگانی است که برای انتخاب نمایندگان خود به پای صندوقهای رای رفتند. دولت اکثریت به مفهوم کنار زدن طیف، مذهب یا دین خاصی نیست بلکه مفهوم آن اجرای تعاریف و اصول مورد توافق است. ما خواستار دولت اکثریت سیاسی مبتنی بر قانون اساسی و مبدا وحدت عراق هستیم.»[۸]

این چندصدایی حتی در حزب الدعوه نیز قابل مشاهده است. نوری المالکی در یک‌سوی این حزب ایستاده است. حیدر العبادی، مسئول سیاسی سابق الدعوه و نخست‌وزیر کنونی دولت عراق هم در سوی دیگر. حتی برخی‌ها از هم‌سویی بعضی از اعضای این حزب با عمار حکیم رئیس مجلس اعلای اسلامی نیز سخن گفته‌اند. اختلافات داخلی در الدعوه زمانی آشکار شد که نوری المالکی در پی نخست‌وزیری دوباره بود اما این حزب همراه با سایر اعضای تحالف وطنی که بزرگ‌ترین فراکسیون شیعیان در پارلمان است، العبادی را برای این سمت معرفی کردند. همین امر باعث شد تا دو طیف اصلی در حزب الدعوه شکل بگیرد. نوری المالکی اما اگرچه می‌توانست رفتارهای اعتراضی خود را ادامه دهد، اما با تدبیر و متانت چنین نکرد. اما این باعث نشد تا انتقادات خود به العبادی را رسانه‌ای نکند. از سوی دیگر اما، العبادی با طرح حذف معاونت‌های ریاست جمهوری در چارچوب طرح اصلاحی خود، سعی داشت تا نقش مالکی را در فضای سیاسی و حکومتی عراق کاهش دهد که در نهایت موفق نشد. مالکی هم در این مدت، از ضرورت تعویض العبادی سخن گفته است. برخی از نمایندگان عضو ائتلاف دولت قانون در تحصن پارلمان حضور داشته و خواهان استیضاح العبادی بودند. علاوه بر این مالکی در گفتگو وال‌استریت ژورنال گفته که العبادی ضعیف است و بلافاصله پس از آزادی موصل باید برکنار شود![۹]

 


اگرچه نوری المالکی طرحی با نام مستقیم یا غیرمستقیم آشتی ملی صادر نکرده اما در تلاش است تا الگویی متفاوت برای رسیدن گروه‌ها به قدرت معرفی نماید. طرح او، دولت اکثریت سیاسی است و در مقابل دولت وحدت ملی یا مشارکت ملی قرار دارد.

 

۳-۲- آینده اهل‌سنت؛ اقلیم سنی؟

برخی از جریان‌ها و نخبگان اهل سنت عراق، آشکارا در پی ایجاد اقلیمی سنی هستند. تا کنون تلاش‌های معناداری از سوی آن‌ها برای دستیابی به چنین هدفی صورت گرفته و این تلاش‌ها در سال ۹۵ افزایش یافته است چرا که آزادسازی موصل نزدیک است. البته همه‌ی اهل سنت عراق این‌گونه نیستند. به‌عنوان مثال جماعت علمای عراق به ریاست خالد الملا یا هیئت علمای مسلمین عراق با صراحت چنین خواسته‌ای را رد می‌کنند. اما برخی نخبگان سیاسی از جمله ایاد السامرائی دبیرکل حزب اسلامی، اسامه النجیفی، صالح المطلک، رافع العیساوی، طارق الهاشمی و … آشکارا در این راستا می‌کوشند. آن‌ها تا کنون چندین نشست در این خصوص برگزار کرده‌اند که آخرین آن بهمن ۱۳۹۵ در ژنو برگزار شد. موضوع این نشست، گفتگو پیرامون امکان تشکیل یک اقلیم سنی در عراق و به طور کلی گزینه‌های فراروی اهل‌ سنت عراق در مرحله‌ی پسا داعش بود. آن‌گونه که در اخبار آمده است، «دیوید پترائوس» مدیر سابق سازمان سیا؛ کسی که در سال ۲۰۰۷ شوراهای بیداری را در میان اهل‌سنت ساماندهی کرد و «دومینیک دو ویلپن» نخست وزیر اسبق فرانسه، برگزار کننده اصلی این کنفرانس بوده‌اند.[۱۰]

 

۴-۲- قانونی‌شدن حشد الشعبی

با شکل‌گیری حشد الشعبی برای مبارزه با داعش در سال ۲۰۱۳، حرف‌وحدیث‌های زیادی در خصوص قانونی بودن یا نبودن آن مطرح شد. اگرچه این گروه داوطلب مبارز، به صورت مستقیم زیر نظر دفتر نخست وزیری قرار داشتند اما باز هم ابهاماتی در خصوص جایگاه قانونی آن‌ها مطرح بود. ابتدا بحث تشکیل گارد ملی در استان‌ها برای ساماندهی حشد الشعبی در چارچوب قوانین مطرح شد که البته به سرانجامی نرسید.[۱۱] در نهایت، نمایندگان پارلمان عراق در ۷ آذر ۱۳۹۵ با اکثریت آراء قانون «حشد الشعبی» را که به موجب آن، این گروه به عنوان یک نهاد قانونی در کشور شناخته می شود، تصویب کردند. طبق این قانون، از این پس حشد الشعبی به عنوان یک نهاد قانونی در کشور شناخته می‌شود که دارای وظایف مشخصی بوده و از حقوق معینی نیز برخوردار است. به موجب قانون تصویب شده توسط نمایندگان پارلمان عراق، حشد الشعبی زیر نظر فرماندهی کل نیروهای مسلح عراق فعالیت می‌کند و تمامی تحرکات آن با صدور فرمان از سوی این فرماندهی انجام می‌پذیرد. این قانون زمینه‌ساز حضور جدی‌تر و بدون حاشیه‌ی حشد الشعبی در عملیات آزادسازی موصل شد. البته بعید است با قانونی‌شدن حشد الشعبی، چالش‌های آن که عمدتا به دلیل عملیات روانی و رسانه‌ای مخالفانش می‌باشد، از میان برود.

 

۵-۲- مسائل کردی

مطالبه برخی جریان‌های کردی برای مستقل شدن، هم‌چون سال ۹۴[۱۲]، در سال ۹۵ نیز ادامه یافت. واقعیت این است که کردها بر سر استقلال اقلیم، یک‌دست نبوده و فارغ از مولفه‌های اثرگذار خارجی، در داخل نیز با موانع جدی‌ای برای مستقل شدن روبرو هستند.[۱۳] آن‌ها از تابستان ۹۴ تا کنون نتوانسته‌اند به یک جمع‌بندی مشخص در خصوص ریاست اقلیم دست‌یابند و لذا مسعود بارزانی هم‌چنان نفر اول اقلیم باقی مانده است. اگرچه استقلال‌خواهی کردها در سال ۹۵ نیز محسوس بود اما برخی رویدادها نشان داد که علی‌رغم مواضع اعلانی بارزانی، مواضع اِعمالی او در این خصوص قابل انعطاف است، اگرچه میزان این انعطاف، محل تامل و بحث می‌باشد. به‌عنوان مثال بارزانی پس از چندین سال دوری از بغداد، اوایل مهر ۹۵ به آن سفر کرد تا بتواند ضمن گفتگو با مقامات دولت عراق، در برخی موارد با آن‌ها به تفاهم دست یابد. میان ارتش عراق و نیروهای پیشمرگ هم در چارچوب عملیات آزادسازی نینوا، همکاری‌های معناداری صورت گرفت به‌گونه‌ای که برای اولین بار، ارتش عراق بعد از ۲۵ سال برای گسترش دامنه جنگ در عملیات موصل، وارد اراضی اقلیم شد. در خصوص بودجه سال ۲۰۱۷ هم، سهم ۱۷ درصدی اقلیم از بودجه عراق که در قانون اساسی ذکر شده، در مسیری سهل مورد موافقت قرار گرفت در حالی که پیش از این، یکی از چالش‌های اربیل و بغداد، این مساله بود. در حوزه خارجی، مواضع اعلانی بازیگران غربی نسبت به استقلال اقلیم، خوشایند بارزانی نبود. جدای از مخالفت برخی دولت‌های اروپایی، مایک پنس، معاون رئیس جمهور کنونی آمریکا در دیدار با بارزانی در حاشیه نشست امنیتی مونیخ، به او گفت که آمریکا حامی عراقی متحد، فدرالی و دمکرات است.[۱۴]

 


برخی از جریان‌ها و نخبگان اهل سنت عراق، آشکارا در پی ایجاد اقلیمی سنی هستند. تا کنون تلاش‌های معناداری از سوی آن‌ها برای دستیابی به چنین هدفی صورت گرفته و این تلاش‌ها در سال 95 افزایش یافته است چرا که آزادسازی موصل نزدیک است.

 

۳- تحولات سیاست خارجی

روابط و سیاست خارجی عراق در سال ۹۵ عمدتا در چارچوب مبارزه با داعش سامان یافت. این البته مقدمه‌ای برای حضور موثر عراق در نظم منطقه‌ای نیز می‌باشد. می‌توان روابط خارجی عراق در سال ۹۵ را در یک نگاه کلان در ارتباط با آمریکا، عربستان و مصر جستجو کرد. روابط با ایران نیز همچون سال ۹۵ و عمدتا با محوریت مسائل سیاسی و امنیتی ادامه یافت.

 

۱-۳- مصر

تحولات منطقه‌ای در شرایط حاضر زمینه‌ساز نزدیکی مصر و عراق به‌ یک‌دیگر شده‌ است. در این میان البته روابط عربستان و مصر هم اثرگذار است. پس از این‌که روابط ریاض و قاهره بر سر مسائل مختلف از جمله عدم همراهی السیسی با سیاست عربستان در قبال بحران سوریه، دچار تنش‌هایی شد، مقامات سعودی تعهدات نفتی خود با مصر را برهم زده و همین امر منجر شد تا مصری‌ها به تامین نفت از عراق، بیشتر بیاندیشند. با قطع صادرات نفت عربستان، مصر توافقنامه نفتی مارس ۲۰۱۶ با عراق را مورد بررسی مجدد قرار داد. حبیب‌الصدر سفیر عراق در قاهره در این باره گفت: «دولت‌های مصر و عراق توافقنامه‌ای را برای تحویل یک میلیون بشکه نفت در ماه به مصر در آینده نزدیک اجرایی می‌کنند.»[۱۵] علاوه بر این پیوند اقتصادی، مصر به دلیل امکان تسری روزافزون تروریسم به خاک خود، موضع قابل تاملی در قبال داعش و سایر گروه‌های تروریستی اتخاذ کرده است. این امر هم زمینه مواضع هم‌گرایانه مصر با بغداد را فراهم می‌سازد. البته به نظر می‌رسد با توجه به ظرفیت بالقوه عراق برای بازیابی جایگاه منطقه‌ای و رقابت با مصر، عراق مطلوب برای قاهره، عراقی است که درگیر تروریسم نباشد اما از دولتی مقتدر نیز بهره‌مند نباشد.[۱۶]

 

۲-۳- عربستان

روابط دیپماتیک عربستان و عراق پس از ربع قرن، در اوایل سال ۲۰۱۶آغاز شد. اولین سفیر عربستان در عراق نیز شخصی با سابقه امنیتی به نام ثامر السبهان بود که به دلیل رفتارهای غیرمتعارف و غیردیپلماتیک و هم‌چنین تلاش برای مداخله‌جویی در امور داخلی عراق از جمله مسائل مذهبی و طائفی، با اعتراض رسمی دولت عراق مواجهه شد. عربستان ناچار به برکناری السبهان شد تا اولین تجربه دیپلماتیک بغداد و ریاض پس از ۲۵ سال، چنین بی‌ثبات و جنجالی باشد. چنین رویدادی به خوبی بیان‌گر نوع نگاه عربستان به عراق می‌باشد. اما به نظر می‌رسد این مهم‌ترین تحول و رویداد میان دو کشور در سال ۹۵ نیست. چنین امری را باید در سفر عادل الجبیر وزیر خارجه عربستان به عراق جست. او در اسفند ۹۵ به بغداد سفر کرد. در خصوص دلایل و اهداف سفر او، نکات مختلفی ذکر شده است از جمله؛ تلاش برای واسطه قرار دادن عراق میان ایران و عربستان با احتساب بی‌طرفی عراق، آینده اهل سنت عراق در فضای پس از داعش، نزدیکی مصر به عراق، هراس از نفوذ جمهوری اسلامی ایران در شرایط کنونی و … .

 


به نظر می‌رسد ترامپ درصدد است تا با توسعه نفوذ خود در عراق و بهره‌برداری از نفت این کشور، زمینه‌ی کاهش نفوذ ایران را فراهم سازد. مرکز اقتصادی عراق در گزارشی نوشته است که ترامپ طرحی را به مجلس نمایندگان کنگره امریکا پیشنهاد داده که عنوان «بازسازی عراق در برابر نفت» نام دارد. در این طرح تاکید شده که شرکت‌های آمریکایی وارد عراق شده و در فرایند بازسازی آن که در قبال نفت صورت می‌گیرد، مشارکت جدی داشته باشند.

 

۳-۳- آمریکا

روابط آمریکا و عراق در سال ۹۵، حول داعش سامان یافته بود تا این‌که ترامپ به ریاست جمهوری رسید. در واقع با وجود اوباما در کاخ سفید، مسئله تازه‌ای در روابط این دو کشور ایجاد نشد جز همان مسائل قبل از جمله؛ افزایش نیروهای آمریکایی در عراق، فشارهای آمریکا به العبادی مبنی بر عدم به‌کارگیری یا محدودسازی حشد الشعبی، حمایت واشنگتن از اهل سنت و کردها و … . اما با پیروزی ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا و استقرار او در کاخ سفید، اولین چالش در روابط بغداد و واشنگتن بروز کرد. ترامپ نام عراق را در میان هفت کشوری قرار داده بود که شهروندان‌شان امکان سفر به ایالات متحده را نداشتند. این محدودیت در حالی رخ می‌داد که عراق متحد راهبردی آمریکا بوده و در شرایط کنونی نیز ائتلاف بین‌المللی مبارزه با داعش به رهبری آمریکا در عراق حضور دارد. دولت و پارلمان عراق هم واکنش‌های اعتراضی شدیدی به این محدودیت نشان دادند. در نهایت اما ترامپ و یارانش در این تصمیم تجدیدنظر کرده و نام عراق را از میان این کشورها حذف کردند. علاوه بر این به نظر می‌رسد ترامپ درصدد است تا با توسعه نفوذ خود در عراق و بهره‌برداری از نفت این کشور، زمینه‌ی کاهش نفوذ ایران را فراهم سازد.  مرکز اقتصادی عراق در گزارشی نوشته است که ترامپ طرحی را به مجلس نمایندگان کنگره امریکا پیشنهاد داده که عنوان «بازسازی عراق در برابر نفت» نام دارد. در این طرح تاکید شده که شرکت‌های آمریکایی وارد عراق شده و در فرایند بازسازی آن که در قبال نفت صورت می‌گیرد، مشارکت جدی داشته باشند.[۱۷]

 

۴- دورنمای عراق ۱۳۹۶

۱-۴- تشدید فضای انتخاباتی

فضای سیاسی عراق، به تدریج در حال انتخاباتی شدن است. برخی از ایجاد حزبی جدید از سوی سلیم الجبوری رئیس پارلمان سخن می‌گویند. او تا کنون سعی کرده تا در برخی حوزه‌ها، خط خود را از دیگر نخبگان اهل سنت متمایز سازد. مانور سیاسی اهل سنت در دو انتخابات پارلمانی و شوراهای استانی، بیش از هر چیزی به آزادسازی موصل بستگی دارد. حزب الدعوه که پس از انتخاب حیدر العبادی به‌عنوان نخست‌وزیر در سال ۲۰۱۴ به دو جناح تبدیل شد، در فضای انتخابات شوراهای استانی و سپس انتخابات پارلمانی، احتمالا فضای جدیدی را تجربه خواهد کرد. برخی کارشناسان می‌گویند العبادی با لیستی متفاوت در انتخابات شرکت می‌کند. نوری المالکی اما برای بازگشت به قدرت، جدی است. سیدعمار حکیم و مجلس اعلا، فعلا برای بیان نقش خود در عرصه سیاسی که می‌تواند برونداد انتخاباتی هم داشته باشد، از درِ «آشتی ملی» وارد شده‌اند. مقتدی صدر از همه زودتر خیز انتخابات علنی برداشته است. اعتراض او و حامیانش به نفوذ احزاب بر کمیساریای عالی انتخابات، بعضا به‌عنوان قدرت‌نمایی خیابانی برای بیان جایگاه مردمی جریان صدر است تا از این جایگاه در حضور یا عدم حضور در برخی لیست‌ها بهره ببرد. در فضای کردی اما جنبش گوران که از دلِ اتحادیه میهنی منشعب شده بود، حالا برای برقراری موازنه در اقلیم، دوباره با اتحادیه متحد شده است. این اتحاد خود را در انتخابات پارلمانی آشکار خواهد ساخت.

 

۲-۴- پایان حضور سازمانی داعش

سال ۹۶ به احتمال زیاد، سالِ پایان حضور سازمانی داعش در عراق خواهد بود. اما تفکر داعش هم‌چنان در عراق، تولیدکننده بی‌ثباتی و ناامنی خواهد بود. این ناامنی به دلیل توزیع دواعش در نقاط مختلف کشور، بسیار محتمل است. امکان عملیات‌های محدود و تصرف‌های نقطه‌ای نیز از سوی عناصر داعش در عراق، وجود دارد.

 


با آزادسازی موصل، بحث پیرامون تشکیل اقلیم سنی در عراق بسیار برجسته‌تر از قبل خواهد شد. چنین ایده‌ای تا کنون توانسته بسیاری از جریان‌های اهل سنت عراق را با خود همراه سازد.

 

۳-۴- اقلیم سنی؛ یک بحث اساسی در عراق

با آزادسازی موصل، بحث پیرامون تشکیل اقلیم سنی در عراق بسیار برجسته‌تر از قبل خواهد شد. چنین ایده‌ای تا کنون توانسته بسیاری از جریان‌های اهل سنت عراق را با خود همراه سازد. حتی سلیم الجبوری رئیس پارلمان و یکی از چهره‌های متنفذ اهل سنت عراق هم در این حوزه رفتارهای معناداری نشان داده است. او اگرچه در نشست ژنو که شرحش در بالا آمد، به دلیل برگزاری نشست در یک کشور خارجی شرکت نکرد اما پیش‌تر در نشست دوحه شرکت کرده بود. به لحاظ قانونی نیز، زیرساخت فدرالیسم در قانون اساسی عراق فراهم است. لذا احتمالا در سال ۹۶، شکل‌گیری اقلیم سنی یک بحث اساسی در عراق ایجاد خواهد کرد.

 

۴-۴- استقلال کردها

رفتار کردها در فردای آزادسازی موصل چگونه خواهد بود؟ این مهم‌ترین سوالی است که در برآورد رفتار کردها باید به آن پاسخ داده شود. واقعیت این است که تا کنون محور میدان موصل، نه نیروهای پیشمرگ که ارتش و نیروهای امنیتی بوده و در غرب موصل یعنی تلعفر هم حشد الشعبی‌ میدان‌دار است. ارتباطاتی نیز میان این سه وجود دارد. اما این الزاما خواسته‌های بارزانی را خنثی نمی‌کند. با این وجود، به نظر می‌رسد در سال ۹۶، کردها هم‌چنان شعار استقلال را سر دهند اما در عرصه عمل، تحول خاصی رخ ندهد.

 

 


منابع:

[۱] . برای مطالعه بیشتر در این خصوص ر.ک؛ سعید ساسانیان. «حشد الشعبی و جنگ روانی دشمن؛ عقلانیت در میانه میدان». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۶ خرداد ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/10743

[۲] . «سازمان بدر عراق: به وعده آزادسازی فلوجه عمل کردیم». خبرگزاری فارس. ۷ تیر ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13950407000275

[۳] . «اختلافات و پیچیدگی‌های عملیات موصل؛ نقش پیشمرگه و الحشد الشعبی چیست؟». خبرگزاری فارس. ۳۰ مرداد ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13950530000533

[۴] . سعید ساسانیان. «آزادسازی موصل؛ گام نهایی در مبارزه با داعش یا آغاز تجزیه عراق؟». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۲ تیر ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/10749

[۵] . فرزان شهیدی. «اعتراض خیابانی جریان صدر؛ اهداف و پیامدها». اندیشکده راهبردی تبیین. ۱۴ اسفند ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/17924

[۶] . منصور براتی. «جایگاه طرح آشتی ملی عمار حکیم در سپهر سیاسی عراق». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۷ بهمن ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/17350

[۷] . «سماحه القائد السید مقتدى الصدر (أعزه الله) یطرح مشروعاً لمرحله ما بعد تحریر الموصل». المکتب الخاص لسماحه حجه الاسلام و المسلمین السید مقتدی صدر. ۲۲ جمادی الأولی ۱۴۳۸٫ قابل مشاهده در؛

http://jawabna.com/index.php/permalink/9965.html

[۸] . «خواستار دولت اکثریت مبتنی بر قانون اساسی هستیم». خبرگزاری مهر. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۳٫ قابل مشاهده در؛

http://www.mehrnews.com/news/2287309

[۹] . «نوری مالکی: نخست وزیر ضعیف است، باید به دنبال جایگزین بود». خبرآنلاین. ۱۴ آذر ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://www.khabaronline.ir/detail/608441/World/middle-east

[۱۰] . «مؤتمر جنیف عراقی: إقلیمٌ مقابل تسویه الحکیم؟». روزنامه الاخبار. ۱۶ فوریه ۲۰۱۷٫ قابل مشاهده در؛

http://www.al-akhbar.com/node/272643

[۱۱] . سعید ساسانیان. «گارد ملی عراق؛ امنیت‌سازی یا پیش‌ به‌سوی تجزیه؟». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۲ شهریور ۱۳۹۴٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/10780

[۱۲] . برای مطالعه بیشتر در خصوص این مطالبه کردها در سال ۹۴، ن.ک: «عراق در سالی که گذشت». اندیشکده راهبردی تبیین. ۲۲ اسفند ۱۳۹۴٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/10736

[۱۳] . احد نوری اصل. «اقلیم کردستان عراق و رویای استقلال؛ موانع داخلی». اندیشکده راهبردی تبیین. ۱۴ مهر ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/12748

[۱۴] . «مخالفت ضمنی آمریکا با استقلال اقلیم کردستان عراق». پایگاه خبری کوردهه وال. ۳ اسفند ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://kurdhewall.com/مخالفت-ضمنی-آمریکا-با-استقلال-اقلیم-کر

[۱۵] .  «در کارشکنی عربستان؛ عراق ماهیانه یک میلیون بشکه نفت به مصر می‌دهد». خبرگزاری تسنیم. ۲۳ دی ماه ۱۳۹۵. قابل مشاهده در؛

http://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/10/23/1294972/

[۱۶] . سجاد مرادی کلارده. دور جدید روابط مصر و عراق و فرصت‌های آن برای ایران. ۱۷ بهمن ۱۳۹۵٫ قابل مشاهده در؛

http://tabyincenter.ir/16962

[۱۷] . «المرکزالاقتصادی العراقی یکشف عن مشروع للرئیس ترمب لم یعلن عنه.. اسماه (أعاده اعمار العراق مقابل النفط)». المرکز الاقتصادی العراقی. فبرایر ۲۶, ۲۰۱۷٫ قابل مشاهده در؛

http://economiciraq.com/2017/02/26/المرکزالاقتصادی-العراقی-یکشف-عن-مشرو-۲/

تبلیغ بین الملل در سیره پیامبر اعظم (ص)

 

پیامبر اکرم(ص) روابط گسترده ای را از سال ششم هجری قمری با جوامع، ملّت ها و دولت ها برقرار کرد که آثار عمده آن بعد از وفات آن حضرت در دوران خلفا به ظهور پیوست. نامه های آن حضرت به سران دیگر کشورها و انعقاد قراردادهای متعدّد با اقوام و قبایل مستقلّ عرب، پیمان صلح دائمی با نصارای نجران، از دلایل اهتمام آن حضرت به برقراری روابط صلح جویانه با دیگر ملّت ها بود که به عنوان یکی از ابتکارهای ارزنده آن حضرت، در زمینه روابط بین المللی،قالبی نو در تاریخ مطرح می شود.

یکی از ابعاد سیره پیامبر(ص)، در روابط خارجی و راز و رمز موفّقیت ایشان بوده؛ به ویژه آنکه آن حضرت با وجود فشارها و مشکلات طاقت فرسا موفّق گردید، در مدّت کوتاهی اسلام را به بیرون از مرزهای جزیرالعرب توسعه دهد. به این ترتیب اندام بزرگ تمدّن های عظیم به لرزه درآمد و اتّکال به اصل دعوت، نفی سبیل و عزّت اسلامی و صلح و هم زیستی مسالمت آمیز در التزام به قراردادها و احترام به پیمان ها، مبنای رفتاری تاریخی را رقم زدند. نظام حقوقی اسلام و اجرای مقرّرات بشر دوستانه در زبان و کردار آن حضرت، به خوبی و در نهایت درایت و تدبیر شایسته پیاده شد و بعد از هزار و چهارصد و اندی از ظهور اسلام، به جرئت می توان گفت: رفتار و سیره پیامبر اکرم(ص) یک خطّ مشی با اصالت و پرمحتوا را در روابط بین المللی حکومت اسلامی قوام بخشیده است.

 

۱. زمینه های آغاز ایجاد ارتباط با ملل دیگر

از آنجا که تدوین سیاست های خارجی هر دولت بر گرفته و برانگیخته از سیاست و اوضاع اقتصادی داخلی آن کشور است و اگر دولتی از جهت اوضاع داخلی در آرامش و امنیت نباشد، سیاست های خارجی و نظام بین المللی برای او چندان اهمّیتی ندارد، زمینه لازم برای ایجاد ارتباط خارجی نیز در سال ششم هجرت برای پیامبر(ص) فراهم شد. بعد از مدّت ها درگیری های نظامی داخلی که یهودیان علل ایجاد آن بودند و با سرکوبی آنان به پایان رسید و بسیاری از آنان به خارج از مدینه رفتند، درگیری های خارجی نیز با کفّار قریش و هم پیمانان آنان از قبایل مختلف عرب با انعقاد صلح حدیبیّه که در قرآن از آن تعبیر به فتح قریب شده است، پایان یافت. در نتیجه مدینه دارای آرامشی نسبی شد و پیامبر(ص) فرصت یافت تا به بخشی دیگر از مأموریت الهی که همانا دعوت جهانیان به سوی یکتاپرستی و دین اسلام بود، جامه عمل بپوشاند.

 

۲. نگاهی به نظام بین المللی در دوره ظهور اسلام

نظام بین المللی۱ در آن برهه زمانی از امپراتوری «روم شرقی» و امپراتوری «ایران» و نیز دولت های کوچکی که تابع یکی از این دو قطب بودند، ترکیب یافته بود. دولت «یمن»، «حیره» و حکومت «بحرین» تابع امپراتوری «ایران» و دولت ساسانی و دولت های غسّان و «حبشه» و «مصر»، تابع امپراتوری «روم» بودند که این دو امپراتوری بزرگ همواره در تقابل و رویارویی با هم بوده و با رسمیت یافتن دین مسیحیت در روم شرقی (بیزانس)، درگیری های دو کشور رنگ و بوی مذهبی نیز به خود گرفته بود؛ به گونه ای که روم با این انگیزه، خود را قیم هر سرزمینی می دانست که در آن مسیحیت رواج یافته و همواره بر سر این مسئله میان ایران و روم درگیری های فراوانی رخ می داد. بلادرنگ دول حیره و غسّان، فراروی جهان اسلام و جزیر\ العرب باب گشایش روابط اسلام با این دو امپراتوری را فراهم می نماید. در این دوران آیین زرتشتی در ایران دین رسمی بود و مخالفان (از مزدکیان) به سختی مورد تعقیب و آزار قرار می گرفتند.

 

۳. اصول سیره پیامبر(ص) در روابط خارجی

با بررسی سیره پیامبر اعظم(ص) در روابط خارجی و اقدامات دیپلماتیک در زمان ها و مکان های مختلف، می توان رفتارهای گوناگون را مشاهده کرد که هر کدام بر اساس اصول مشخّصی شکل گرفته، در جای معینی نیز به کارگرفته شده اند. همچنین برای اجرای آن، مکانیسم های خاص و روش های ویژه مورد استفاده رسول اعظم(ص) به کار برده شده است. مبانی رفتار پیامبر اکرم(ص) در روابط خارجی برگرفته از قرآن مجید است و مهم ترین اصول آن در عناوین زیر و به اختصار ذکر می شود.

 

۱-۳.  اصل دعوت و جهاد

مسئله دعوت در آثار دینی مسلمانان از جایگاه والایی برخوردار است و یکی از مهم ترین عنصر در روابط خارجی اسلام به شمار می آید. در متون دینی آمده است که مسلمانان قبل از دعوت به توحید و نبوّت، حقّ نبرد با کافران را ندارند و فقها آن را به عنوان یک اصل مسلّم در فقه پذیرفته اند.۲

در متون حدیثی، بابی به این موضوع اختصاص یافته و روایات فراوانی در اهمّیت دعوت و نحوه و کیفیت آن گردآوری شده است.۳

پیامبر گرامی اسلام(ص) نیز در روابط خارجی و برخورد با سران کشورها به اصل دعوت، ارزش و اهمّیت فوق العادّه داده و آن را همواره به عنوان اوّلین و مهم ترین مبنای روابط خارجی خویش قرار داده است.

امام علی(ع) در روایتی می فرماید:

«هنگامی که پیامبر مرا به یمن فرستاد، فرمود: یا علی! اگر خداوند یک نفر را به دست تو هدایت کند، بهتر از تمام آن چیزی است که آفتاب بر آن می تابد.»۴

از نامه هایی که به سران کشورهای جهان، توسط پیامبر(ص) فرستاده شده است، به خوبی اهمّیت دعوت، در روابط خارجی آن حضرت روشن می گردد؛ به طور مثال رسول خدا(ص) در نامه ای به کسرا، پادشاه ایران زمین چنین می آورد:

«به نام خداوند بخشنده مهربان، از محمّد بن عبدالله رسول خدا به خسرو پرویز، بزرگ پارس: درود و ایمنی عذاب بر کسانی که پیرو هدایت گردند، به خدا و فرستاده او ایمان آور که آفریدگاری جز خدای یگانه بی همتا نیست و محمّد بنده و فرستاده اوست. من تو را به سوی خدا دعوت می کنم؛ زیرا که من پیامبر خدا بر همه مردمان هستم تا زنده دلان را هشدار دهم و کلمه عذاب بر کافران مسلّم گردد و از این رو، اسلام آور تا ایمن مانی؛ چنان که ایمان نیاوردی، بی گمان گناه همه مجوسان برگردن تو خواهد بود.»۵

و نامه ای دیگر به پادشاه روم می نویسد:

«به نام خداوند بخشنده و مهربان از محمّد رسول الله

بنده و فرستاده خدا بر هرقل بزرگ روم، درود بر کسی که راه هدایت در پیش گیرد؛ امّا بعد! من، تو را به سوی دین اسلام دعوت می کنم، اسلام آور تا ایمن مانی۶، اگر اسلام آوری خداوند به تو پاداش خواهد داد؛ وگرنه گناه همه رومیان را به گردن خواهی داشت.» و سپس آیه مباهله را ذکر می کند.۷

در آن روز، روم و ایران دو ابر قدرت مطرح بودند.۸ نبیّ گرامی(ص) چنین امپراتورانی را قاطعانه به اسلام دعوت می کند، این مطلب در وهله اوّل، بیانگر اهمّیت و جایگاه ویژه دعوت در سیره سیاسی پیامبر(ص) در روابط خارجی می باشد؛ ضمن اینکه این نامه ها، قواعد و شیوه های دعوت، مبانی و اصول دعوت و همچنین مراحل دعوت را به ما می آموزد. نکته ای که در نامه های پیامبر(ص) به چشم می خورد، این است که دریافت دعوت دو مرحله دارد.

الف) تبلیغ مسالمت آمیز؛

ب) برخوردی قهرآمیز و مسلّحانه با جلوگیری کنندگان از تبلیغ اسلامی.

 

۲-۳.  اصل نفی سبیل و عزّت اسلامی

یکی از اصولی که اساس و شالوده روابط خارجی پیامبر(ص) را تشکیل می داد و حضرت در گفتار و کردار خویش به آن تأکید می ورزید، اصلی است برگرفته از قرآن مجید آنجا که می فرماید: «هرگز خداوند راه تسلّط بر اهل ایمان را باز نگذاشته است.»۱۰ بر اساس این اصل و قاعده، راه هر گونه نفوذ و سلطه کفّار بر جوامع اسلامی در حوزه های مختلف سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی باید مسدود گردد. از نظر سیاسی، زیر بار تحت الحمایگی نرفتن، نفی ظلم و استبداد و استعمار، جایز نبودن مداخله بیگانگان در امور داخلی کشورهای اسلامی و تصمیم گیری های سیاسی مورد تأکید می باشد. بنابراین اصل نفی سبیل، بیانگر جنبه ایجابی و سلبی است که جنبه سلبی آن ناظر بر نفی سلطه بیگانگان بر سرنوشت سیاسی و اجتماعی مسلمانان و جنبه ایجابی آن، بیانگر وظیفه دینی امّت اسلامی در حفظ استقلال سیاسی و از میان برداشتن زمینه های وابستگی است.۱۱

پیامبر رحمت و مهربانی(ص) در تمام عرصه های زندگی اجتماعی خویش، به ویژه در روابط خارجی به این اصل مهم و اساسی توجّه جدّی می نمود و آن را به عنوان یک مبنا و پایه در روابط خارجی در نظر می گرفتند.

سیره عملی و قولی پیامبر اکرم(ص) بارزترین گواه بر این مدّعاست. از آن حضرت نقل شده که فرموده اند:

«اسلام همیشه بر دیگر مکاتب و ملل برتری دارد و هیچ چیزی بر اسلام برتری ندارد و کافران مانند اموات، نه مانع ارث می شوند و نه ارث می برند.»۱۲

از این حدیث به خوبی استنباط می شود که آن حضرت هیچ گاه راضی به سلطه کفّار بر مسلمانان نبوده و تسلّط غیر مسلمان را بر مسلمان در هیچ عرصه ای نمی پذیرفتند.

 

۳-۳.  اصل صلح و هم زیستی مسالمت آمیز

از نظرگاه قرآن مجید، در آیات متعدّد خداوند همواره مؤمنان را به صلح و هم زیستی مسالمت آمیز فرا خوانده و از دشمنی و کینه توزی آنان را بر حذر داشته، شاهد مثال ما در سوره بقره، آیه ۲۰۸ است که می فرماید: «یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کافَّهً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیطانِ إِنَّهُ لَکمْ عَدُوٌّ مُبین؛ ۱۳ ای کسانی که ایمان آورده اید! همگی به صلح و هم زیستی مسالمت آمیز در آیید و از گام های شیطان پیروی نکنید که او برای شما دشمن آشکار است.»

به علاوه در آیات قرآن و روایات، سیره و رفتار پیامبر اکرم(ص) نیز بر صلح و هم زیستی مسالمت آمیز تأکید دارد؛ چنان که آن حضرت برای ایجاد انگیزه در مخالفان برای مذاکره و توافق های اصولی و کشاندن آنان برای مذاکره، هرگز توافق های جزیی را در مورد قدر مشترک ها نادیده نمی انگاشت؛ زیرا به خوبی می دانست که دست یافتن به تمامی اهداف و توافق ها در یک مرحله، خود مانع بزرگ پیشرفت مذاکرات و ادامه روابط است؛ ولی دست یابی به توافق های نسبی و کم اهمّیت تر می تواند آغازی بر توافق ها و حتّی همکاری های مهم تر و اصولی تر باشد.۱۴ در شریعت اسلام، مهم ترین شیوه حلّ اختلاف در امور داخلی و بین المللی دولت اسلامی، بهره گیری از شیوه ای مسالمت آمیز است و به لحاظ تاریخی نیز پیامبر(ص) در حلّ و فصل اختلاف ها از شیوه هایی چون مذاکره و بحث تاریخ اسلام از قبیل «منشور مدینه» در آغاز هجرت و ورود پیامبر(ص) به مدینه و انعقاد پیمان دفاعی و بی طرفی قبایل مختلف و انعقاد صلح حدیبیّه و مذاکره با هیئت مذهبی مسیحیان نجران، نمونه بارز این مطلب است.۱۵

 

۴. ابزار سیره پیامبر(ص) در روابط خارجی

پیامبر اکرم(ص) نیز برای تحقّق آرمان های اساسی اسلام، در روابط خارجی خویش از راهبردهای متعدّدی بهره می جست و ابزارهای گوناگونی را به کار می بستند که به اختصار می توان به چند مورد آنها اشاره کرد.

 

۱-۴.  مذاکره با سفیران و نمایندگان

مذاکره در روابط خارجی پیامبر اکرم(ص) و سیره سیاسی آن حضرت، از اهمّیت قابل توجّهی برخوردار بوده است. در اهمّیت مذاکره در سیره رسول خدا(ص) همین بس که ایشان سفیران و نمایندگانی را به ممالک غیراسلامی گسیل می داشت و آنان را وامی داشت تا مذاکره را مقدّم بر شیوه های خشونت آمیز بدارند.۱۶

از جمله وظایف مهمّ سفیران پیامبر(ص) در مواردی، مانند دعوت به اسلام، مذاکره صلح و ترک مخاصمه با دشمن، مذاکره در مورد انعقاد قراردادهای مربوط به غرامت و امضای آنها، مذاکره در جهت ایجاد حسن تفاهم و جلب دوستی و انعقاد پیمان همکاری در زمینه های مختلف با کشور محلّ مأموریت بوده است.

 

۲-۴. تألیف قلوب

یکی از تکنیک های مؤثّر در اجرای سیاست خارجی برای تحقّق اهداف و تأمین منافع، استفاده از ابزارهای اقتصادی و مالی است. در این راستا دولت استفاده کننده از این ابزار، تلاش می نماید که دیگر دولت ها و ملّت ها را به تغییر در سیاست های خارجی شان وادار نماید. بهره گیری از این ابزار به عصر کنونی در روابط خارجی منحصر نیست؛ بلکه در گذشته نیز دولت ها سعی کرده اند از این طریق، دیگران را وادار به تسلیم در مقابل خواسته های خود کنند.۱۷

پیامبر گرامی(ص) در روابط خارجی خود از ابزار اقتصادی نیز برای دعوت و هدایت مردم به دین مبین اسلام با عنوان تألیف قلوب استفاده می نمود و در موارد متعدّدی از این ابزار اقتصادی برای گسترش و توسعه اسلام بهره جسته و به رغم مخالفت دیگران در این جهت سرمایه گذاری کرد؛ مثلاً در جنگ طائف، غنائم را به تازه مسلمانان بخشیدند.۱۸

 

۳-۴. اعزام مبلّغان و ارسال پیام

در عرصه روابط خارجی، فعّالیت ها به حوزه مذاکرات و چانه زنی محدود نمی شوند؛ بلکه همواره تلاش بر آن است که از راه تبلیغات و فعّالیت های فرهنگی، رفتارهای طرف مقابل را تحت تأثیر قرار داده و رفتارهای مطلوب را در آنها شکل دهند.

به همین دلیل یکی از ابزارهای روابط خارجی، از حیث فرهنگی و تبلیغاتی رسول خدا(ص) اعزام مبلّغان و دعوت کنندگان و فرستادن پیام به بزرگان قبایل و سران کشورها بود که این تبلیغات به شیوه های زیر انجام می پذیرفت.

الف) تماس مستقیم با افراد سران و هیئت هایی که برای انجام مناسک حج به مکه آمدند. پیامبر(ص) به رغم کارشکنی ها و آزار مشرکان، این شیوه را به کار می بستند و پیام و رسالت خویش را ابلاغ می نمودند که با این روش، پیام به گوش افراد اقصا نقاط دنیا می رسید؛

ب) هجرت دو نوبته مسلمانان به حبشه که انگیزه و ماهیت آن جنبه تبلیغی داشت؛

ج) اعزام شخصیت های برجسته مسلمان، مانند معاذ بن جبل به یمن، علی(ع) به یمن و. ..؛

د) اعزام هیئت های تبلیغی، مانند هیئت هایی که به یمن، نجد و رجیع فرستادند.۱۹

ایشان در کنار اعزام مبلّغان، به ارسال پیام ها و نامه ها به سران قبایل و دولت های دیگر اهتمام جدّی داشتند؛ به گونه ای که ایشان نامه ها و پیام های متعدّدی به سران قبایل، کشورها و رهبران ادیان و مذاهب فرستادند. برخی مورّخان این نامه ها را بیش از ۳۰۰ مورد دانسته اند.۲۰

 

۴-۴. جنگ

در حقوق بین الملل، به برخورد میان دو یا چند دولت که در آن نیروهای مسلّح طرفین درگیر اقدامات خشونت آمیز گردند، جنگ تعریف می شود. هر چند این تعریف شامل جنگ میان افراد و قبایل نمی شود؛ چون مصداق دولت نیستند؛ ولی از آنجا که از دیرباز جنگ و گریز وجود داشته، بنابراین می توان تعریف فوق را با عدم ذکر نام دولت به اصطلاح امروزی ما، به حاکمیت های قرون گذشته نیز تعمیم داد و بر اساس آن، رفتار مبتنی بر جنگ پیامبر عظیم الشأن(ص)را مورد بحث و بررسی قرار داد. ۲۱

پیامبر مکرّم(ص) هر چند در ابلاغ رسالت خود، اصل را بر دعوت مسالمت آمیز گذارده بودند؛ امّا در پاره ای از مواقع، به سبب شرایط خاصّ سیاسی و اجتماعی، شیوه مسالمت آمیز دعوت آن حضرت، به جنگ و شیوه قهرآمیز منجر می شد، مانند رفتار پیامبر(ص) در قبال سران مشرکان قریش که به مخالفت شدید با آن حضرت برخاسته بودند. با بررسی و کنکاش در آیات، می توان دریافت که این رفتار، رفتار دفاعی بود نه تهاجمی و ماجراجویانه؛ زیرا پیامبر اکرم(ص) در طول سیزده سال اقامت در مکه، از اصل دعوت بهره گرفت و در این راه با توجّه به آزار و اذیت های مشرکان از شیوه جنگی استفاده ننمود. بعد از بیعت، بخشی از مردم مدینه در عقبه اولی و ثانی و هجرت به مدینه و نیرومند شدن مسلمانان از سوی خداوند، دستور مقابله با کفّار قریش و استفاده از رفتار مبتنی بر دفاع دریافت گردید و با نزول آیه «أُذِنَ لِلَّذینَ یقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدیر؛۲۲ به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت [جهاد] داده شده است؛ زیرا مورد ظلم قرار گرفته اند و البتّه خدا بر پیروزی آنان سخت تواناست.» اذن و رخصت دفاع و مقابله با دشمنان اسلام به جنگ جویان داده شد؛ زیرا طبق این آیه، آنان از دشمن سخت ستم کشیده و ظلم دیده بودند. به هر حال از آیات قرآن کریم چنین استفاده می شود که جنگ در مکتب اسلام تجویز شده و پیامبر اکرم(ص) نیز آن را به عنوان یک رفتار در روابط خارجی پذیرفته و از آن بهره جسته است؛ ولی با شرایط و قواعد خاصّی، مانند وجه قتال با مشرکان و کفّار که مقید به جهاد فی سبیل الله است؛ جهاد با کسانی که معترض و مهاجمند. با آنان بایستی جنگ و جهاد کرد تا شاید دشمنان و محاربان به تفاهم و پذیرفتن دعوت اسلامی گرایش یابند.

 

 

مسعود خزاعی خلیل آباد

عضو جبهه‌ی فکری انقلاب اسلامی به بیان واکاوی عناصر فرهنگ فاطمی می پردازد:

اين مقاله، مي‌كوشد قطره‌اي از چشمه بسيار زلال و البته پنهان فرهنگ فاطمي(س) باشد تا مقبول فاطمه(س) واقع شود ان شاء الله. وقتي گفته مي‌شود فاطمه زهرا(س)؛ هیچ مکان شناخته شده‌ای برای زیارت او نیست، و اين خود براي بي‌نامو نشان‌ترين مادر بس كه هيچ‌كس مزار او را نشناسد. مادري كه همواره «فاطمه» يعني نجات‌بخش از آتش و همواره«زهرا» يعني روشنايي بخش و نوراني‌كننده است.

لینک مقاله

معاون بین الملل دفتر رهبر انقلاب مطرح کرد؛

 تبیین آسیب های تبلیغ بین الملل/ باید فعالیت های جزیره ای را کنار بگذاریم و  متحد شویم

 حجت الاسلام والمسلمین قمی گفت: برخی تصور می کنند که برای فراگیری زبان خارجی و تبلیغ باید حتما به خارج از کشور بروند؛ حضور طلاب در فضای مجازی از اهمیت بالایی برخوردار است و رهبر معظم انقلاب هم بر ورود طلاب به فضای مجازی تأکید دارند.

 معاون بین الملل دفتر رهبر معظم انقلاب اظهار داشت: امروز زبان‌دانی از ضرورت هایی برای بسط تشیع در جهان بوده و بسیار مطلوب است که شما در جامعة المرتضی(ع) به این ضرورت پرداخته اید.

وی با بیان این که  از قبل انقلاب ضرورت مسأله آموزش زبان برای طلاب احساس شده بود، گفت: قدیمی ترین نوع آن زمان شیخ عبدالکریم حائری بود که طلابی را برای فراگیری آموزش زبان انگلیسی تربیت کردند، در زمان انقلاب نیز شهید بهشتی دو طلبه را 5 سال به آموزش زبان، فلسفه غرب و دین شناسی موظف کردند که در کشورهای خارجی به تبلیغ پرداختند.

حجت الاسلام والمسلمین قمی ادامه داد: مرکز جامعة المرتضی(ع) یک بخش خصوصی بوده که از آزادی عمل برخوردار است و با وجود این آزادی، ممکن است آسیب هایی هم داشته باشد که باید مراقب آن ها باشید.

معاون بین الملل دفتر رهبر معظم انقلاب افزود: فرآیند آموزش زبان در حوزه با چند آسیب مواجه بوده و باید با هم فکری، بخشی از این آسیب ها را به حداقل برسانیم، گاهی تصور می‌شده که زبان، به تنهایی برای تبلیغ اکتفا می‌کند، در حالی که شناخت فرهنگ جامعه بسیار مهم تر از زبان آن است.

وی تأکید کرد: باید بدانیم در لایه های زیرین آن شهر چه می گذرد تا پیام دین مبین اسلام را به آن ها برسانیم؛ تبلیغ باید فصیح باشد تا بتواند پیام دین را به طور صحیح رساند.

حجت الاسلام والمسلمین قمی خاطرنشان کرد: پس از نامه اخیر رهبر معظم انقلاب به جوانان اروپا و آمریکا، ایشان فرموده بودند من به فکر این هستم که کتابی راجع به اسلام برای مخاطبان غیر مسلمان بنویسم؛ برای این کار باید ببینیم چه سؤال هایی در ذهن مخاطب است و در همان مورد کتاب را بنویسیم.

وی ابراز داشت: رهبر معظم انقلاب درباره سؤالاتی که در ذهن مخاطبان است، فرمودند که ممکن است حقوق حیوانات برای غیر مسلمانان مهم باشد؛ در همان جا یکی از کارشناسان به بنده گفت که واقعا ایشان به نکته اساسی و مهمی اشاره کردند؛ اتفاقا احادیث و روایاتی درباره حقوق حیوانات هم در منابع اسلام ذکر شده است که می تواند قابل توجه قرار گیرد.

معاون بین الملل دفتر رهبر معظم انقلاب ادامه داد: آسیب دومی که وجود دارد این است که در کنار تبلیغ ابلاغی و قولی، کمتر به تبلیغ عملی پرداخته ایم.

وی افزود: مبلغی که بتواند اصولی را که خودش تبلیغ می‌کند، عملی کند آن موقع می‌تواند موفق عمل کند؛ لباس روحانیت هم یک نوع تبلیغ است و مبلغ نباید خودش را خلع لباس کند.

حجت الاسلام والمسلمین قمی گفت: آن چه در تبلیغ علما تأثیر گذار بوده، تبلیغ عملی آن ها بوده است؛ آسیب های تبلیغی در این زمینه آثار تخریبی بالایی ایجاد می کند؛ برخی مبلغان با وجود این که ربان کشوری را نمی دانند چنان تأثیری می گذارند که یک زبان دان نمی توانست داشته باشد.

وی اظهار داشت: یکی از اصول تبلیغی، باید آشنایی به مباحث عقلانی برای تبیین فرهنگ مشترک بین مذاهب باشد؛ همچنین هنر نیز بزرگترین تأثیر را روی انسان ها می گذارد؛ سید حسن نصرالله می گفت که زمانی که فیلم یوسف پخش می شد، خیابان های لبنان خلوت می شد.

معاون بین الملل دفتر رهبر معظم انقلاب اظهار داشت: آسیب دیگر این است که برخی تصور می کنند برای فراگیری زبان خارجی و تبلیغ باید حتما به خارج از کشور بروند؛ حضور طلاب در فضای مجازی از اهمیت بالایی برخوردار است و رهبر معظم انقلاب هم بر ورود طلاب به فضای مجازی تأکید دارند.

وی به معاون بین الملل حوزه علمیه توصیه کرد: بهتر است که برای هر کشوری یک میز تخصصی فرهنگی داشته باشیم و با بررسی فرهنگی آن ها بتوانیم اثرگذاری بهتری داشته باشیم.

حجت الاسلام والمسلمین قمی گفت: آسیب دیگر این است که شناختی از دشمنان و فعالیت های رقبای خود نداریم؛ کمتر مبلغی پیدا می شود که بتواند نیم ساعت درباره مسیحیت یا مذاهب دیگر صحبت کند.

وی ادامه داد: واتیکان کشوری است که کشیش ها و کلیساهای بسیار زیادی دارد و از سوی دیگر هم شبکه های ماهواره ای فراوانی در اختیار دارد که به صورت گسترده مبلغ مسیحی تربیت کرده و جمعیت زیادی را به خود جذب می کنند.

معاون بین الملل دفتر رهبر معظم انقلاب ابراز داشت: ما با رقبا و موانع زیادی رو به رو هستیم، فرهنگ های شرقی و غربی هم پیوسته در حال هجمه هستند؛ ما نسبت به این کشورها بودجه و شبکه های بسیار کمتری داریم.

وی در پایان اظهار داشت: اگر قرار باشد خودمان با هم مشکل داشته باشیم، فعالیت هایمان جزیره ای می شود؛ به همین دلیل باید با نهادها و دوستان دیگر متحد شویم و سیاست واحدی اتخاذ کنیم که نوید وضعیت بهتری را بدهد.

آخرین اخبار سایت

Thumbnail پرونده ای برای شناخت شیعیان در کشورهای مختلف: شیعیان کمتر شناخته شده/شیعیان وفادار به انقلاب اسلامی ایران   تباع دیگر مذاهب با شیعیان آمیزش گسترده ای دارند. روابط صمیمی و برادر انه ای میان شیعیان و برادران اتباع سایر مذاهب برقرار است. چنان نیست که شیعیان از برادران سنی و اباضی خود جدا و منزوی باشند.    ...
Thumbnail کارگاه آموزشی روش تبلیغ بین المللی اسلام استاد سهیل اسعد ▫️جمعه 6 بهمن 96 گزارش تصویری :
مسلمان شدن یکی از برادران کمال کورسل تابستان بود که به ژوان قرآن کوچکی هدیه دادم و همین قرآن کوچک، آنقدر کنجکاوی او را برانگیخت که باعث شد در سن ۱۵ سالگی مسلمان شود. لی مرادی، پدر شهید فرانسوی دفاع مقدس، کمال کورسل، با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی شهید ژوان یا «کمال» کورسل، اظهار کرد: شجاعت، ایمان و اخلاق...
Thumbnail   بر اساس اعلام مدير كل عتبات سازمان حج و زيارت، فرآيند صدور رواديد اربعين از شهريور ماه سال جاري آغاز خواهد شد.  ثبت نام از متقاضیان زیارت اربعین حسینی (ع) در سالجاری  از روز چهارشنبه مورخ ۱۳۹۶/۶/۱ برابر یکم ذی الحجه سالروز ازدواج حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) از ساعت ۹:۰۰ صبح آغاز خواهد شد.گفتني است كه امسال، روند...
Thumbnail   صالحي: اربعين صرفا يك زيارت نيست   معاون فرهنگي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي تصريح كرد: اربعين به يك تظاهرات عظيم هويتي شيعه تبديل شده و بهترين و نمايان‌ترين كار در حوزه تشيع، اربعين است و هر چه اين حوزه بيشتر پالايش شود، نماد شيعي در معرفي به جهان اسلام موفق‌تر خواهد بود. سيدعباس صالحي، معاون فرهنگي وزير فرهنگ و...
نگره‌های مختلف، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و...، در یک نکته هم داستانند و آن اینکه انقلاب منشأ تحول شگرف در روابط سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی یک جامعه است. انقلاب، تحولی بنیادین در جوامع محسوب می‌شود و پیامدهای مختلفی را در عرصه‌های مختلف زندگی اجتماعی به همراه دارد.     مؤلفه‌های گفتمان سیاسی انقلاب اسلامی    مقدمهنگره‌های مختلف، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و...، در یک نکته هم داستانند و آن اینکه انقلاب منشأ تحول شگرف در روابط سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی یک جامعه است. انقلاب، تحولی بنیادین در جوامع محسوب می‌شود و پیامدهای مختلفی را در عرصه‌های مختلف زندگی اجتماعی به همراه دارد....
حجت الاسلام والمسلمین علی عباسی خاطرنشان کرد: رسانه‌های جدید در تبیین انقلاب نقش مهمی را می‌توانند اجرا کنند این رسانه‌ها با توجه به بردشان نقش جدی را می‌توانند داشته باشند که حامیان انقلاب از این ابزار می‌توانند به خوبی استفاده کنند.   نقش جدی رسانه‌های جدید در تبیین گفتمان انقلاب اسلامی   حجت الاسلام والمسلمین علی عباسی خاطرنشان کرد: رسانه‌های جدید در تبیین انقلاب نقش مهمی را می‌توانند اجرا کنند این رسانه‌ها با توجه به بردشان نقش جدی را می‌توانند داشته باشند که حامیان انقلاب از این ابزار می‌توانند به خوبی استفاده کنند.       وی در ادامه تصریح کرد: رسانه‌ها باید هم در سطح داخلی و هم در سطح بین المللی باهم...

پرونده ویژه:مختصات جهان اسلام

پرونده ویژه:اسناد راهبردی

پرونده ویژه:بیداری اسلامی